JESENIK � HISTORIA MIASTA

 

TOPlist
 

Nejstarsza historiaDobov� pozdrav z p�elomu 19. a 20. stolet�
Miasto nazwane per�� Jesenicka ze wzgl�du na swoje przepi�kne po�o�enie w przyrodzie - le�y w dorzeczu rzek g�rskich Starzycz (Sta���) i Bia�a (B�l�) gdzie przebiegaj� i drogi, kt�re je ��cz� poprzez Ramzowskie i Czerwonohorskie siod�o (�ervenohorsk� sedlo) z okolicznym �wiatem. Sp�yw obu tych rzek wytworzy� tu rozleg�e �wirowisko, tak�e oko�o 1260 roku pierwsi osadnicy zacz�li miejsce to nazywa� Frywaldow (frei vom Walde). Na pocz�tku by�a to wie� ale w kr�tkim czasie sta�a si� miastem ( oko�o 1267 roku ).
Ju� oko�o 1290 roku miasto sta�o si� siedzib� "vikbildu", okr!gu administracyjnego zarz�dzaj�cego 10 wsiami, w kt�rych w�jt miejski mia� prawo wydawa� wyroki �mierci. Bezpiecznym miejscem miasta bez mur�w obronnych by�a twierdza.
Na pocz�tku XVI wieku miasto n�ka�y cz�ste najazdy rabunkowe .
Z tego okresu (1326 r.) wywodz� si� r�wnie� wa�ne zmiany o ku�niach znajduj�cych si� blisko miasta. W tym czasie by�o ich tam trzyna�cie. Mo�na si� domy�le�, �e chodzi�o o produkcj� �elaza dobrej jako�ci, poniewa� z dw�ch wiadomo�ci z ko�ca XIV wieku wiemy, �e dobrze si� sprzedawa�a w Anglii. Wraz ze spadkiem wydobycia rudy zanik�y i ku�nie wraz z g�rniczymi wioskami. Na pocz�tku XV wieku �elazo ku�o si� tu tylko na dw�ch miejscach.
W tym czasie w�jtem miasta by� Hynek z Muszyna, kt�ry ze wzgl�du na swoje zami�owanie do husytyzmu by� odwo�any z funkcji w�jta.
Nowy rozmach wydobycia nie tylko rudy �elaza ale z�ota i srebra przynios�o miastu w 1506 roku statut miasta g�rniczego ale przede wszystkim miasto sta�o si� maj�tkiem znanej rodziny przedsi�biorc�w - Fugger�w z Augzburga. Firma ta po wydobyciu g��wnych z�� rudy, w 1547 roku sprzeda�a miasto wraz z przylegaj�cymi wioskami ponownie biskupowi wroc�awskiemu. Od tego czasu w Jeseniku rezyduje patrymonialny urz�dnik zarz�dzaj�cy do 1848 roku obszarem od Mikulowic a� po Ramzow� i Filipowice. Wizja dzia�alno�ci g�rniczej rozwia�a si� ju� w XVI wieku. W�wczas miasto uj�o si� skromniejszego ale trwalszego �r�d�a dochodu - p��ciennictwa. Zw�aszcza przedmie�cie Swoboda by�o zamieszka�e pracownikami prz�dzalni i p��ciennikami, kt�rzy gotowe wyroby wywozili do ca�ej Europy i nowo odkrytych zamorskich osad.
Rzemie�lniczy charakter miasta potwierdza wiele cechowych odznacze� udzielonych miastu na prze�omie XVI i XVII wieku. 

Procesy czarownic

Wojna trzydziestoletnia pokaza�a miastu swe z�e oblicze w spos�b bardzo nieprzyjazny.
W tym czasie bowiem od 1622 roku rozpocz�y si� procesy czarownic, kt�rych wynikiem by�y setki ofiar. W Jeseniku wiemy o 102 osobach, kt�re zosta�y spalone na stosie ko�o drogi wiod�cej do uzdrowiska. Chaos spowodowany d�ugim okresem wojennym we wszystkich sferach �ycia tylko powoli ust�powa� miejsca spokojnej pracy miejskich rzemie�lnik�w.
Po podziale �l�ska w 1742 r. miejscowe p��ciennictwo bardzo cierpia�o utrat� mo�liwo�ci wywozu towaru do Wroc�awia i trwa�o jeszcze d�ugi okres czasu zanim te nieprzyjazne skutki zosta�y przynajmniej cz�ciowo ograniczone dostarczaniem towar�w na p�wysep Ba�ka�ski.
 (Sczcegoly...)


Rozv�j miasta

Szlak handlowy przez Wiede� wykorzysta� miejscowy przedsi�biorca Adolf Rayman. Otrzyma� w wiede�skim domu bankowym poka�ny kredyt i za�o�y� w Jeseniku manufaktur�. Jego produkcja delikatnej bielizny sta�a si� znan� w Europie i za morzem. Po��czona firma Regenhard - Rayman po kolei "zniszczy�a" konkurencj� w mie�cie a wprowadzaj�c maszynow� prz�dzalni� i tkalni� oraz now� metod� chemicznego bielenia, zyska�a pozycj� monopolow�. 
Drug� znan� osobisto�ci�, kt�ra na prze�omie okresu feudalnego przyczyni�a si� do rozs�awienia miasta w �wiecie, by� Vincenz Priessnitz (1799 - 1851). Swoj� metod� wodolecznictwa zyska� w ca�ej Europie i w Ameryce ogromn� popularno��. Do Gr�fenberku nad Jesenikiem, gdzie zbudowa� kompleks obiekt�w sanatoryjnych przyci�ga� przede wszystkim szlacht�, kt�ra przynosi�a miejscowej ludno�ci nie tylko witany doch�d, ale i wiele popularnych obiekt�w kulturalnych (historia uzdrowisk). 
Nowa organizacja spraw publicznych po zaniku feudalizmu przynios�a miastu Jesenik nowe zyski. Jesenik sta� si� w�wczas, od roku 1850, siedzib� hetmana, kt�ry zarz�dza� obszarem od Z�otych G�r (Zlat� Hory) a� po Jawornik. Skoncentrowana produkcja przemys�owa coraz bardziej przyci�ga�a ludno�� wiejsk� zmieniaj�c j� na miejski proletariat. Ten pod wp�ywem socjalistycznym zacz�� si� organizowa� i broni� przed wykorzystywaniem w zak�adach Raymana. W �lad za nimi poszli r�wnie� pracownicy mniejszych firm jak np. Produkcji r�kawiczek B. Bl�hdorna (1890), gdzie zatrudnionych by�o 400 os�b.
Z rozwojem miasta ros�a liczba mieszka�c�w. Na pocz�tku, w 1836 roku, �y�o tu 2518 os�b. Do 1869 roku liczba ta podwoi�a si� na 5242 osoby. W 1921 roku miasto liczy�o 672 osoby a w roku 1930 ju� mieszka�o tu 8261 os�b.
Pierwsza gazeta pokaza�a si� w Jeseniku w 1874 roku (Volsfreund) i mia�a charakter katolicki a jej liberalna przeciwwaga (M�hrischslezische Presse) zosta�a wydana dopiero w 1883 roku.
Szkolnictwo by�o jak zwykle zaniedbywane. Ponad pi�ciotysi�czne miasto mia�o szko�� dla ch�op�w (dzisiejsze gimnazjum) dopiero od 1872 r. a w 1887 r. uzupe�niono je o szko�� dla dziewcz�t (dzisiejsza szko�a podstawowa im. Komenskiego).
Niewystarczaj�c� ilo�� miejsc szkolnych nie uzupe�ni�a nawet szko�a publiczna (1881) ani szko�a mieszcza�ska (1888). Dopiero �e�ski zakon si�str Urszulanek wybudowa� tu wielki kompleks szkolny wraz z szko�� handlow� i rodzinn� (1902).
W 1913 roku powsta�o w Jeseniku prawdziwe gimnazjum czasowo umieszczone w szkole dla ch�opc�w.
W mi�dzywojennym okresie tzw. "pierwszej republiki" czeskim dzieciom edukacj� gwarantowa�a tylko skromna szko�a mniejszo�ciowa.

  
Wiek XX

Pierwszy wojna �wiatowa kosztowa�a Jesenik 185 zabitych ale ani to nie os�abi�o ducha wielkoniemieckiego nacjonalizmu, kt�ry wspiera�a szczeg�lnie mieszcza�ska warstwa.
Powstanie Czechos�owackiego pa�stwa w�a�nie te warstwy spo�eczne przyj�y z obawami, zw�aszcza, gdy przy pierwszych wyborach w1919 r. zwyci�y�a socjaldemokracja. Gdy jednak do zasadniczych zmian nie dosz�o, niemiecka bur�uazja na jaki� czas pogodzi�a si� z now� sytuacj�. Frywaldowski strajk, po��czony ze strzelaniem do robotnik�w przekona� j�, �e do rewolucyjnych zmian nie dojdzie.
Nadej�cie nazizmu znalaz�o u miejscowej ludno�ci ogromne poparcie czego skutkiem by�a okupacja Sudet niemieck� armi� na pocz�tku pa�dziernika 1938 r. Jednak rezultat drugiej wojny �wiatowej przekona� j�, �e uleg�a fa�szywym iluzj�.
 
W maju 1945 roku zaczyna si� nowa okres w dziejach miasta po��czona z ca�kowicie zmienionymi narodowo�ciowymi i socjalnymi warunkami po wysiedleniu Niemc�w. System demokratyczny, kt�ry mia� nawi�zywa� na tradycje mi�dzywojennej "pierwszej republiki" zosta� w lutym 1948 r. dobrowolnie zmieniony na nowy, totalitarny, tym razem komunistyczny system. Okres ten bardzo zaznaczy� si� na wizerunku miasta. Dziedzictwo kulturalne, ze wzgl�du na pochodzenie niemieckie, nowe w�adze nie zamierza�y dochowa� czy rozwija�. W ten spos�b praktycznie zanik�o lub zosta�o zniszczonych wiele zabytk�w, dom�w czy bud�w a na ich miejscu wybudowano szeregowe bloki mieszkalne nawet na Jesenickim rynku ! W jaki spos�b te barbarzy�skie czyny oddzia�ywa�y na stan moralny spo�ecze�stwa na wychowanie m�odzie�y ju� od lat szkolnych mo�na oceni� ju� dzi�.

  
Czasy wsp�czesnie

Dnia 1 lipca 1960 roku, na wskutek nowego podzia�u terytorialnego, miasto i powiat Jesenik zosta�o przy��czone do powiatu Szumperk. 
Listopadow� rewolucj� w 1989 roku, obywatele miasta przyj�li z tym wi�ksz� rado�ci�, �e przywr�cono dawniejsz� nazw� rynku - Plac Masaryka. Od 1990 r. rozpoczyna si� reprywatyzacja maj�tku w w�asno�ci pa�stwa. Miejscowe zak�ady przemys�owe uzyskuj� nowych, prywatnych w�a�cicieli. 
Stopniowo zmienia� si� wizerunek miasta. W kr�tkim czasie powsta�o wiele nowych sklep�w oraz ma�ych i �rednich firm. Ponownie zaczyna by� nawi�zywany kontakt z dawnymi mieszka�cami, kt�rzy musieli opu�ci� miasto a kt�rzy o nim nigdy nie zapomnieli. Dzi�ki ich pomocy odnawiane s� czy wr�cz ratowane przez dewastacj� niekt�re zabytki w mie�cie i okolicy (np. ko�ci� Matki Bo�ej Wspomo�enia Wiernych ko�o Z�otych G�r, Muzeum Miejskie w Jaworniku w domu K. Dittersdorfa, tablice upami�tniaj�ce znane osobisto�ci itp.) W 1993 roku by�a gruntownie zrekonstruowana by�a kaplica klasztorna Urszulanek, kt�ra dzi� s�u�y jako sala koncertowa i sala wystaw. Zako�czona zosta�a r�wnie� budowa domu emeryt�w i rencist�w zwanego domem spokojnej staro�ci, oraz odnowiono tynk wielu dom�w i obiekt�w, tak wi�c wizerunek miasto si� zmieni� na lepsze.
Wa�nym momentem o znaczeniu kulturalnym by�o udzielenie tytu�u obywatela honorowego miasta Jesenik panu Judr. Milo�ovi Ko�kovi (za promocj� miasta i uzdrowiska w ksi��ce "�r�d�a wody �ywej" i Phdr. Rudolfowi Zuberowi za ca�okszta�t prac nad histori� ca�ego regionu i miasta Jesenik (oba w 1994 r.). W listopadzie 1994 r. w Jeseniku po raz drugi mia�y miejsce powszechne wybory komunalne do samorz�d�w terytorialnych, w kt�rych z przewag� zwyci�y�y partie prawicowo orientowane (ODS, ODA, KDU-CSL) a burmistrzem miasta, ju� po raz drugi, sta� si� Ing. Petr Ko�ack� (ODA). 
W 1994 roku na szerok� skal� rozwija�a si� wsp�praca z Szwajcarami w dziedzinie rozwoju regionalnego i turystyki (pomoc przy powo�aniu Miejskiego Centrum Informacji I.C., wybudowanie nowego �r�d�a w ko�o uzdrowiska nazwanego "Bern 1995" przy drodze wiod�cej na Pomezi). 
Dnia 24 maja 1995 roku Parlament RC zadecydowa� o ponownym powo�aniu powiatu Jesenik. Nowy powiat obejmuje 23 gmin. W posiedzenia Parlamentu uczestniczy� osobi�cie burmistrz miasta Jesenik Ing. Petr Ko�acky. W g�osowaniu 141 parlamentarzyst�w opowiedzia�o si� za powo�aniem powiatu Jesenik, 10 wstrzyma�o si� g�osowania i jeden by� przeciw. Wynik g�osowania przekona� i naj�mielsze oczekiwania. Oficjalnie powiat Jesenik powsta� dnia 1.1.1996 r.
Dnia 29.9.1998 r. Jesenik odwiedzi� prezydent RC V�clav Havel. Po kr�tkim przywitaniu i przeprowadzeniu konferencji prasowej, prezydent mia� kr�tkie przem�wienie przed ratuszem. Wizyta w Jeseniku by�a cz�ci� dwudniowej podr�y prezydenta do powiatu Brunt�l i w tym czasie jeszcze przysz�ego powiatu Jesenik.

� 2002 V�echna pr�va vyhrazena